مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران در راستای انجام ماموریت خود در زمینه تحلیل روندها و تقویت رویکردهای مشارکت محور در سیاست‌گذاری نشستی با عنوان «راهبرد توسعه کشاورزی کشور از منظر بخش خصوصی» برگزار می‌نماید. بدین وسیله از علاقه مندان و فرهیختگان دعوت می‌شود با شرکت در این نشست بر افزایش هرچه بیشتر غنای علمی این جلسه کمک نمایند.

زمان برگزاری: 2 دی ماه 1404، ساعت 9 تا 12

محل: اتقا بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، طبقه سوم ساختمان جدید.

لینک حضور مجازی:

https://vroom.iccima.ir/b/awn-blt-ubq-r3h

مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، در راستای مأموریت‌های خود و با هدف پایش مستمر وضعیت تجارت خارجی بخش کشاورزی، به‌صورت منظم آمار صادرات و واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی کشور را رصد و تحلیل نموده و گزارش‌های مرتبط را تهیه و منتشر می‌نماید. در همین چارچوب، گزارش حاضر با عنوان « بازرگانی محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در سه ماه ابتدایی سال 1404 و همسنجی آن با مدت مشابه سال قبل»، بر پایه اطلاعات مقدماتی منتشرشده از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران تنظیم شده است. این گزارش با هدف اطلاع‌رسانی به فعالان بخش خصوصی، تصمیم‌گیران، سیاست‌گذاران و پژوهشگران حوزه کشاورزی منتشر می‌شود و می‌تواند مبنایی برای تحلیل روندهای تجاری، آسیب‌شناسی و تصمیم‌گیری‌های آتی در این حوزه باشد.

مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، در راستای مأموریت‌های خود و با هدف پایش مستمر وضعیت تجارت خارجی بخش کشاورزی، به‌صورت منظم آمار صادرات و واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی کشور را رصد و تحلیل نموده و گزارش‌های مرتبط را تهیه و منتشر می‌نماید. در همین چارچوب، گزارش حاضر با عنوان « بازرگانی محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در سه ماه ابتدایی سال 1404 و همسنجی آن با مدت مشابه سال قبل»، بر پایه اطلاعات مقدماتی منتشرشده از سوی گمرک جمهوری اسلامی ایران تنظیم شده است. این گزارش با هدف اطلاع‌رسانی به فعالان بخش خصوصی، تصمیم‌گیران، سیاست‌گذاران و پژوهشگران حوزه کشاورزی منتشر می‌شود و می‌تواند مبنایی برای تحلیل روندهای تجاری، آسیب‌شناسی و تصمیم‌گیری‌های آتی در این حوزه باشد.

مهمترین نکات این گزارش به شرح ذیل می‌باشند:

افزایش صد میلیون دلاری کسری تراز تجاری نسبت به شش ماهه سال 1403 و ثبت کسری 4.8 میلیارد دلاری نسبت به سال 1403

 سه محصول شامل شیر و فرآوردهای لبنی، پسته و مغز پسته و گوجه فرنگی بیشترین ارزآوری را برای کشور داشتند و کشورهای عراق، امارات و روسیه مهمترین مقاصد صادراتی محصولات کشاورزی به حساب می‌آیند.
سه محصول ذرت، روغن نباتی و برنج نیز مهمترین محصولات وارداتی کشاورزی از منظر ارزش می‌باشند و کشورهای امارات، ترکیه و هند مهمترین مبادی واردات محصولات کشاورزی می‌باشند.

این گزارش با هدف تحلیل وضعیت تولید، مصرف و واردات گوشت قرمز و شیر در کشور، روندهای وابستگی، فرصت‌ها و چالش‌های موجود را بررسی می‌کند. داده‌های رسمی تولید و مصرف نشان می‌دهد که اگرچه طی سال‌های اخیر ظرفیت تولید داخلی به‌ویژه در برخی بخش‌ها رشد داشته، اما نوسانات قیمتی، محدودیت واردات، وابستگی بالا به نهاده‌های خارجی و کاهش قدرت خرید خانوارها موجب تشدید فشار بر بازار و کاهش دسترسی مصرف‌کنندگان شده است. در بخش گوشت قرمز، روند کاهش مصرف سرانه و سهم بالای هزینه تغذیه‌ای خانوارها از چالش‌های اصلی است. در بخش شیر نیز علیرغم توسعه صنایع، مشکلات نهاده‌ای، قیمت‌گذاری و افت مصرف سرانه، امنیت غذایی کشور را تهدید می‌کند. گزارش حاضر مجموعه‌ای از تحلیل‌ها، نمودارها و پیشنهادهای سیاستی را برای ارتقای پایداری تولید، بهبود نظام بازار و افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین ارائه می‌دهد.

در گزارش «مدیریت منابع آب و افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی ایران» منتشرشده توسط مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، راهکارهای علمی و عملی افزایش بهره‌وری آب در بخش کشاورزی ارائه شده است تا با کاهش فشار بر منابع آب تجدیدپذیر، زمینه تضمین امنیت غذایی و پایداری محیط‌زیست فراهم شود.
با وجود پیشرفت‌های انجام‌شده در حوزه مدیریت آب، بهره‌وری آب در تولید محصولات کشاورزی در ایران همچنان پایین‌تر از میانگین جهانی است. محدودیت منابع آب و اراضی، تشدید تأثیرات تغییر اقلیم و نیاز روزافزون به تأمین امنیت غذایی، اهمیت بهبود بهره‌وری آب را بیش از گذشته آشکار ساخته است.
این گزارش تأکید می‌کند که ارتقای بهره‌وری آب تنها با اقدامات یک‌بعدی مانند توسعه فناوری‌های آبیاری امکان‌پذیر نیست. یافته‌ها نشان می‌دهد بسیاری از روش‌های معرفی‌شده به‌عنوان «فناوری‌های صرفه‌جویی آب»، در عمل ظرفیت محدودی برای کاهش واقعی مصرف آب دارند. بر اساس رویکرد ردیابی آب، دستیابی به صرفه‌جویی حقیقی زمانی محقق می‌شود که مداخلات زراعی، مدیریت خاک و زمین، اصلاح الگوهای کشت و بهبود شیوه‌های مدیریتی به‌صورت تلفیقی اجرا شوند.
یافته‌های این بررسی نشان دهنده ضرورت هماهنگی مؤثر میان دستگاه‌های دولتی، بخش خصوصی، تشکل‌های کشاورزی و بهره‌برداران و همکاری میان این گروه‌ها در سطوح مختلف از مزرعه تا حوضه آبریز نقش در مدیریت پایدار منابع آب است.

این گزارش با هدف بررسی اهمیت استراتژیک لاین مرغ، نقش آن در امنیت غذایی و وضعیت وابستگی کشور در زنجیره تأمین ژنتیک طیور تدوین شده است. نتایج نشان می‌دهد که به‌رغم ظرفیت بالا در صنعت مرغ گوشتی، ایران در بخش لاین – که پایه تولید نژادهای مادر، اجداد و در نهایت جوجه یک‌روزه است – همچنان وابستگی قابل‌توجهی به واردات دارد. این وابستگی، کشور را در برابر تحریم‌ها، نوسانات قیمت جهانی و محدودیت‌های انتقال ژنتیک آسیب‌پذیر می‌کند و ریسک اختلال در عرضه پروتئین ارزان‌قیمت را افزایش می‌دهد. گزارش ضمن تحلیل وضعیت فعلی، مزیت‌ها، چالش‌ها، ساختار مالکیت و مقایسه‌های بین‌المللی، مجموعه‌ای از راهبردهای اجرایی و سیاستی برای توسعه لاین داخلی، تقویت تحقیق و توسعه ژنتیک، کاهش وابستگی و ارتقای پایداری زنجیره مرغ کشور ارائه می‌کند.

محصولات صنایع غذایی به مجموعه‌ای از فرآورده‌ها اطلاق می‌شود که با استفاده از مواد اولیه خام کشاورزی، دامی، شیلاتی یا جنگلی و از طریق به‌کارگیری فناوری‌های فرآوری، نگهداری و بسته‌بندی، به کالاهای مصرفی قابل عرضه در بازار داخلی یا صادراتی تبدیل می‌شوند. این محصولات نقشی کلیدی در افزایش ارزش افزوده بخش کشاورزی، ایجاد امنیت غذایی و توسعه صادرات غیرنفتی دارند. در گزارش حاضر روند صادرات و واردات و کشورهای مبدا و مقصد تجاری محصولات صنایع غذایی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته که مهمترن نتایج حاصل ازاین بررسی به قرار زیر است:
• صادرات صنایع غذایی ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ از نظر مقدار رشد قابل توجهی داشته ولی رشد ارزشی محدود و کیفیت پایین صادرات همچنان چالش اصلی است.
• تمرکز شدید بر بازار عراق و چند کشور همسایه، ایران را در برابر تحولات سیاسی و تجاری منطقه آسیب‌پذیر کرده است.
• تغییر تدریجی سبد صادراتی به سمت محصولات فرآوری‌شده‌تر مشاهده می‌شود، اما هنوز به سطح ارزش‌افزوده بالا نرسیده است.
• وابستگی پایدار به واردات کالاهای واسط مانند شیر خشک، کاکائو و افزودنی‌ها، نشان‌دهنده آسیب‌پذیری تولید داخلی در برابر شوک‌های ارزی و تحریم‌هاست.
• افزایش شدید ارزش واحد واردات بیانگر افزایش هزینه تولید و فشار بر صنایع غذایی داخلی است.
• تمرکز واردات بر چند کشور محدود، ریسک اختلال در زنجیره تأمین و وابستگی جغرافیایی خطرناک را برای امنیت غذایی کشور افزایش داده است.
• افزایش تاب‌آوری تجاری، نیازمند تنوع‌بخشی به مقاصد، ارتقای کیفیت محصولات، توسعه برند و بهبود زیرساخت‌های صادراتی است.
• سیاست‌گذاری در حوزه صادرات صنایع غذایی باید با تمرکز بر تنوع بازار، ارتقای فناوری فرآوری و توسعه محصولات با ارزش واحد بالا دنبال شود تا ظرفیت‌های واقعی این بخش در صادرات غیرنفتی کشور فعال گردد

در ماه سپتامبر سال 2025 قیمت جهانی ذرت و گندم روندهای قیمتی متفاوتی را در بازه ماهیانه به ثبت رسانده‌اند. قیمت این محصولات در ایالات‌متحده آمریکا به دلیل افزایش تقاضا افزایش‌یافته است درحالی‌که در کشور روسیه و اتحادیه اروپا به دلیل برداشت قابل‌توجه محصول نسبت به سال گذشته شاهد کاهش قیمت این محصولات بوده‌ایم. قیمت جهانی برنج نیز به دلیل عرضه قابل‌توجه محصول و کاهش تقاضا برای واردات در این ماه کاهش‌یافته است. همچنین شاخص قیمت دانه‌های روغنی و کنجاله در ماه سپتامبر افزایش‌یافته درحالی‌که شاخص قیمت روغن نباتی پس از ثبت روند افزایشی برای سه ماه متوالی در ماه سپتامبر کاهش‌یافته است.

در ماه آگوست سال 2025 قیمت جهانی گندم و ذرت بسته به منطقه تولید شاهد روندهای مختلفی بوده‌اند. در ایالات متحده آمریکا، چشم‌انداز مناسب برداشت محصول باعث کاهش قیمت شده در حالی که در اتحادیه اروپا و روسیه تاخیر در برداشت و نگرانی در خصوص کیفیت محصول باعث افزایش قیمت گندم شده است. در مقابل قیمت جهانی برنج به دلیل افزایش رقابت میان کشورهای صادرکننده محصول کاهش یافته است. همچنین قیمت جهانی دانه‌های روغنی، کنجاله و روغن نباتی نیز روندی افزایشی را به ثبت رسانده است.

در سال 1403 ارزش واردات محصولات کشاورزی بیش از صادرات بوده و این تفاوت، کسری 7.2 میلیارد دلاری تراز تجاری در سال 1403 را به همراه داشته است، هرچند که میزان کسری تراز تجاری نسبت به سال گذشته در حدود 2.8 میلیارد دلار کاهش یافته است. دلیل اصلی کاهش کسری تجاری در شش ماه نخست سال 1403 افزایش 31 درصدی صادرات محصولات کشاورزی و در مقابل کاهش 8 درصدی ارزش واردات بوده است.